Kurt Vonnegut - życie, twórczość i ...



Kim jest mądry ów człowiek
Jak o Kurcie Vonnegucie w Polsce pisano
  Jak Asia z Krzysiem przekładali to, co o Kurcie Vonnegucie w Świecie pisano
  Co nie zmieściło się wyżej, a przeczytania warte
  Krynice mądrości, z których Asia z Krzysiem materiały do tej strony czerpali a i inne miejsca zobaczenia warte
  Kim są Ci mądrzy ludzie...;-)
  Miejsce na peany pochwalne...
Schizofrenik czy po prostu samotnik

Przekład artykułu: Kurt Vonnegut: Shizophrenic or Just Lonely
(tłum. Joanna Iwanicka, Krzysztof Sucherek)

Kurt Vonnegut miał w swoim życiu lepsze i gorsze momenty. Bywało tak, że żył on w całkowitym odosobnieniu od reszty społeczeństwa, pozbawiony jakichkolwiek bliskich relacji zarówno w rodzinie, jak i poza nią. W jego życiu wystąpiło tak wiele stresogennych chwil, że wpędziły go one w depresję (Lundquist). Żadne z tych odosobnień nie powstało z jego woli. Każde było wymuszane śmiercią lub inną naturalną przyczyną.

Bohaterowie książek Vonneguta podobnie odczuwają skutki odosobnienia. Podobnie jak w życiu Vonneguta, nie są one kwestią ich wyboru. Niektórzy z nich są wyizolowani ze społeczeństwa, zaś inni tracą relacje z ważnymi dla nich osobami. Vonnegut obdarza ich równie często schizofrenią paranoidalną. Często wydaje im się, że są jedynymi ludźmi na świecie, którzy są zdolni do samodzielnego podejmowania decyzji. To bardzo częsty objaw u chorych na schizofrenię paranoidalną.

Vonnegut transponuje wszystkie ważne zdarzenia z własnego życia i umieszcza je we własnych utworach. Niekoniecznie pisze on o konkretnych zdarzeniach ze swojego życia, lecz zamiast tego opisuje to, co czuł w czasie tych zdarzeń podczas własnego życia. Przypadki z życia Kurta Vonneguta, w których jest on odarty z ważnych relacji, przeżywa schizofreniczne iluzje, spowodowane samotnością i poszukiwaniem twórczej tożsamości, przewijają się w przy okazji powracających tematów: odizolowania bohaterów, aluzji to tendencji schizofrenicznych, pragnienia nawiązania kontaktów, realnych, lub jakichkolwiek innych.

W wieku czternastu lat Vonnegut po raz pierwszy został zmuszony do wejścia w rolę sieroty. W Maju 1944 jego matka popełniła samobójstwo. Vonnegut był z nią bardzo silnie związany aż do tego momentu. To był pierwszy z wielu przypadków, kiedy był bezsilny wobec utraty ważnej osoby.

W "Śniadaniu Mistrzów", Dwayne Hoover ma żonę, która popełnia samobójstwo. Wielokrotnie na przestrzeni książki Vonnegut wspomina żonę Hoovera, która zabija się przez wypicie Dräno. Chociaż Vonnegut nigdy tego nie mówi wprost, jej samobójstwo przypomina mu śmierć własnej matki. Od czasu kiedy żona Dwayne'a zjadła Dräno, Dwayne nigdy więcej nie chciał słyszeć o miłości. Była zbyt bolesna (152).

Z powodu rzeczy, które zdarzyły się w życiu Vonneguta, także on doznaje porażki w miłości. Stwierdza, że najlepszym, czego czego doświadczył w miłości, jest coś, co łatwiej można by opisać jako "zwykła przyzwoitość". Jedno po prostu pobłaża drugiemu, przez jakiś czas, a drugie mu sie potem odwzajemnia. Miłość nie musi mieć z tym nic wpólnego (Vonnegut, Slapstick 2).

Po kolejnych trzynastu latach zmarł jego ojciec, Kurt Vonnegut Sr. Do tej chwili Vonnegut podpisywał się "Kurt Vonnegut, Jr." Po śmierci ojca "w akcie freudowskiego kanibalizmu, wyrzuciłem cząstkę "Jr." z mojego podpisu. (Vonnegut, Fates Worse Than Death 22). Zaczął rozstawać się z ojcem i wszystkie późniejsze prace zaczął podpisywać po prostu, "Kurt Vonnegut."

Równolegle z zakłóceniem relacji i ostateczną utratą ojca, utwory Vonneguta zaczynają wypełniać bohaterowie, którzy mają naruszone związki z ojcami (Schatt 108). Dwayne Hoover ze Śniadania Mistrzów jest jednym z przykładów. Jego syn, Kicia, jest "miejskim pedałem", a więc więzi Dwayne'a i "Kici" są do tego stopnia wypaczone, że nawet rozmawiają ze sobą bardzo rzadko. Kicia Hoover, homoseksualny syn Dwayne'a, ubierał się do pracy... Niedługo, Kicia Hoover będzie bardzo poważnie zraniony przez Dwayne'a (176).

Kolejnego ważnego członka rodziny Vonnegut stracił, kiedy zmarła jego pierwsza żona. Jednak próbował zbagatelizować jej znaczenie. Nigdy nie wspominał jej z imienia. Jeśli czasami ją wspominał, wyrażał się o niej "moja pierwsza żona". Wypełnił pustkę zostawioną przez nią drugim małżeństwem, z Jill Kremetz.

Dr. Wilbur Żonkil-11 Swain, główny bohater Slapsticku, ma żonę, która opuszcza go w trudnych chwilach życia. Jego żona nie umiera; jednak rysuje się wyraźny paralelizm między tymi dwoma przypadkami, z ich punktu widzenia obydwa związki zakończyły się nagle i poza ich kontrolą. Żaden z nich nie był przygotowany na tę zmianę. Swain próbował zbudować rozszerzoną rodzinę, kiedy opuściła go żona. Ostatnie słowa, jakie od niego usłyszała brzmiały mniej więcej tak: "Czy nie możesz poczekać, do czasu, kiedy nie zbierzemy rodzinnej książki adresowej?" (178).

Prawdopodobnie największą osobistą stratą Vonneguta była śmierć jego siostry. We wstępie do Slapsticku przyznał on, że jego siostra Alice, która zmarła na raka kilka lat wcześniej, była zawsze osobą, dla której pisał swoje utwory. Powiedział, że była ona źródłem jego artystycznych możliwości. Sądził on, że gdyby pamięć o niej umarła razem z nią, nie byłby zdolny kontynouwać swej twórczości. (15-16)

Cała fabuła Slapsticku obraca się wokół oddzielenia Swaina od jego siostry, Elizy. Wilbur potrzebuje swojej siostry, aby mógł byc geniuszem i vice versa (Schatt 114). Bez niej był tylko przeciętną osobą. Rodzice bliźniaków, wymuszając ich oddzielenie, nie pozwalaja zrealizować ich potrzeby bycia razem. Chwilę przed rozdzieleniem Eliza mówi do niego: Pożegnaj się na zawsze ze swa inteligencją, Bobby Brown (108). Jej obecność pozwala zaistniec jego geniuszowi, podobnie jak z przeświadczeniem Vonneguta, że bez Alice jego pisarskie zdolności mogą zaniknąć (Lundquist 64).

Kurt Vonnegut stracił kontakt również ze swoimi dziećmi, kiedy dorosły i opuściły go. Pomiędzy śmiercią żony i chwilą, kiedy jego dzieci dorosły i poszły własną drogą, miał on przed oczyma wizję życia bez rodziny. Czuł wówczas potrzebę znalezienia obszaru do stworzenia nowej (Klinkowitz 33).

Kilgore Trout, postać ze Śniadania Mistrzów i wielu innych utworów Vonneguta, wyglądają tak, jak kreuje je doświadczenie Vonneguta. Trout jest pisarzem science fiction który nie ma nikogo. Nie ma rodziny i jest całkowicie samotny. Jest on samotnym i niedocenionym pisarzem, jakim myślałem, że i ja się stanę (Klinkowitz 20). Przez kilkanaście lat, Vonnegut był o krok od podzialenia jego losu (Klinkowitz 20).

Vonnegut został również odizolowany od reszty społeczeństwa przez pięciomiesięczny okres swojego życia. Od grudnia 1944 do kwietnia 1945, był on więziony przez Niemców jako jeniec wojenny w czasie II Wojny Światowej. Został on schwytany podczas bitwy o Ardeny i przeżył bombardowanie Drezna w lutym 1945. W tym czasie był on całkowicie odizolowany od reszty społeczeństwa amerykańskiego. O tym przeżyciu napisał w swej nabardziej znanej powieści, Rzeźnia numer pięć.

Bliźniaki Swain przez wiele lat również były odizolowane od społeczeństwa (Lundquist 63). Ich rodzice zagrzebali ich w starym zamku, w którym straszyło (Vonnegut Slapstick 30) kiedy byli dziećmi. Wtedy bliźniaki odkryły swój geniusz.

Bliźniaki Swain zostały wrzucone w beznadziejną sytuację, a ona obróciła się w coś twórczego. Vonnegut miał podobną sytuację, kiedy pisał Rzeźnię numer pięć. Zdarzenie z życia mogło go doprowadzić do ruiny, a jednak obróciło się w dochodową powieść. Była to powieść, która ustaliła pozycję Kurta Vonneguta jako wartościowego pisarza.

W rezultacie odosobnienia Vonnegut poczuł pustkę w życiu i był zmuszony do znalezienia sobie innych środków, które mogłyby wypełnić próżnię, którą czuł. Próbował stworzyć nowy związek, na płaszczyźnie realiów i sztuki, które miały wypełnić miejsce po dotychczasowych wartościach (Schatt 114).

Po opuszczeniu przez dzieci, Vonnegut zaczął szukać nowej rodziny. Chciał stworzyć sztuczną. Napisał i wystawił na Broadwayu sztukę, która istotnie była początkiem jego nowej rodziny. Obsada i reszta ekipy stały się rozszerzeniem rodziny Vonneguta (Klinkowitz 33).

Dla Vonneguta zarówno zawód jak i posiadanie rozszerzonej rodziny były na równi. Jego pragnieniem było równiez należeć do artystycznej rodziny pisarzy. Mówił również, że jego brat należał do rodziny naukowców. Bernard i ja należelismy do sztucznych rodzin, dzięki którym mogliśmy mieć krewnych na całym świecie (Vonnegut Slapstick 5). Niezaleznie od wszystkiego przedstawiciele jednego zawodu, według Vonneguta, zawsze będą należeli do sztucznych rodzin, tak długo dokąd będą się zajmować tymi samymi problemami.

W Slapsticku bliźniaki Swain wpadły na pomysł tworzenia sztucznych rodzin, kiedy zostali odizolowani od reszty społeczeństwa. Zaplanowiali stworzyć rodziny, w których każdy miałby 19000 kuzynów i 1000 rodzeństwa. Wymyśliły coś, co reszta fikcyjnego społeczeństwa uznała za przejaw czystego geniuszu, a mianowicie postanowiły zrekompensować sobie brak własnej rodziny. Wilbur Swain odczuł skutki tej decyzji dopiero kilka lat później, po oddzieleniu od siostry.

Vonnegut wymyślił sztuczne rodziny lata przed napisaniem Slapsticku, w czasie przebywania w niewoli niemieckiej (Lundquist 13). Żona nie jest wystarczająca. Dwoje ludzi jest wstępem do stworzenia społeczności (Klinkowitz 33). Kiedyś powiedział on Typowy wzorzec rodziny jest nieodpowiedni. Ludzie potrzebują tworzyć rodziny 20, 30 lub 40 osobowe, ponieważ jesteśmy zbyt samotni, odpowiedzialni żeby cokolwiek zdziałać. Widzisz, ludzie często szaleja na politycznych manifestacjach. Ich atrakcją jest, że czuja się wtedy jak w rodzinie (Carpenter 1).

Bohaterowie Vonneguta często rozpoczynaja od szukania współtowarzysza. W Śniadaniu Mistrzów, Kilgore Trout jest bardzo samotnym człowiekiem. Ciągle kogoś szuka. Przejeżdża połowę kraju, żeby spotkac człowieka, który lubi jego utwory. Przez cały czas trwania wyprawy, Trout rozmawia z każdym. Próbuje stworzyć jakąkolwiek więź z napotkanymi ludźmi, jednak wszystkie próby zawodzą.

Także w Śniadaniu Mistrzów, Dwayne Hoover ciągle szuka kompana. Poświęca swą uwagę każdemu związkowi, jaki mu sie przytrafi, aby zaspokoić swą potrzebę towarzystwa. Niezaleznie od tego, do kogo sie zwróci, czy w jakim towarzystwie przebywa, zawsze czuje się osamotniony. Jedyną osobą, która naprawdę troszczy się o niego, jest jego sekretarka i kochanka, która była gotowa dać mu wszystko, czego zapragnął. Hoover myśli, że ona potrzebuje go tylko do zdobycia praw do Kentucky Fried Chicken. Hoover nigdy nie dostrzegł w niej osoby, która rzeczywiście troszczyła się o niego. Przez całą książkę szuka ludzi, którzy mogliby stać się jego "rodziną", podczas gdy ma ją cały czas obok siebie. Vonnegut sądzi, że najwięcej nieszczęść pochodzi z pragnienia posiadania rodziny, jak w przypadku Dwayne'a (Klinkowitz 33).

Obsesja Vonneguta na punkcie sztucznych rodzin ukazuje, że on również ma podobne tendencje jak Hoover. Stale szukał nowych związków, podczas, gdy ludzi, którzy naprawdę troszczyli się o niego, miał pod nosem. Mogły to być dzieci, adoptowani siostrzeńcy, żona, brat, bądź ktokolwiek inny, kto mógłby wypełnić jego pustkę. Vonnegut nie potrafił ich dostrzec.

Kolejnym podobieństwem między Vonnegutem a jego utworami są tendencje bohaterów do postrzegania siebie jako jedynych istot na świecie mających wolną wolę i wolny umysł. Często myślących tylko o sobie. Martwiacych się tylko o to, co oni będą czuć, nie myśląc o uczuciach innych. Wewnętrznie są oni egoistami, lecz różnica polega na tym, że uczciwie wierzą oni, iż nikt inny nie będzie tym dotknięty, a przynajmniej wiedział że są samolubni. Są to pospolite przypadki wyobrażeń chorych na schizofrenię (Lundquist 56).

Spośród setek powieści napisanych przez Kilgore Trouta, najbardziej uznaną jest powieść Teraz można to ujawnić. Przesłanka powieści jest zawarta w napisanym w drugiej osobie liście od Stwórcy Wszechświata do jedynego stworzenia posiadającego wolną wolę. Trout jest tak samotny, że zaczynają go owładać shizofreniczne myśli. Pod wpływem ich oraz samotności Trout napisał Teraz można to ujawnić. W jednym miejscu znajduje słowa, Po co człowiek żyje ? napisane ołówkiem na ścianie. Ma ochotę odpisać:

Aby być
oczami
uszami
i sumieniem
Stwórcy Wszechświata
Ty baranie
(Vonnegut, Breakfast of Champions 67, przekł. L. Jęczmyk).

W miejscu Śniadania Mistrzów, w którym Dvayne czyta Teraz można to ujawnić, jest on już na skraju załamania. Czuje się osaczony. Nie myśli on, że ktokolwiek może się o niego troszczyć, dlatego on sam nie martwi się o innych. Kiedy czyta powieść Trouta, traktuje ją dosłownie. Są to pierwsze objawy schizofrenii, ponieważ wierzy on, że książka zawiera prawdę.

Hoover czyta książkę i jest coraz bliższy załamania. Zachowuje sie, jak gdyby nikt oprócz niego nie miał żadnych uczuć, jakby wszyscy inni byli po prostu maszynami. Odnajduje wszystkich, którzy jego zdaniem wyrządzili mu krzywdę oraz paru niewinnych gapiow (a w tym i samego Vonneguta) i spuszcza im lanie. W trakcie tego bicia, Dwane nazywa kazdego..."... cholerną maszyną do ciągnięcia drutu!" (Vonnegut, Breakfast of Champions 258).

Bliźniaki Swain także myślą tylko o sobie. Są oni odizolowani od społeczeństwa przez większą część życia. Kiedy są wśród ludzi, zachowują się, jak gdyby byli idiotami, żeby nikt nie zniszczył ich świata. Nie uświadamiają sobie, że ranią rodziców swoim zachowaniem. Troszczą sie tylko o to, żeby ktoś się nimi zajmował i im dogadzał. W czasie swej izolacji stają się oni geniuszami, lecz nie mówią o tym nikomu. W odróżnieniu od innych ludzi, nie czują potrzeby udowadniania czegokolwiek. Swoje dzieciństwo spędzają na dogadzaniu sobie i nikomu poza tym.

Kiedy tylko ujawniają, że nie są idiotami, podpisują na siebie wyrok (Schatt 114). Wykorzystują swoje odosobnienie do udowodnienia rodzicom, że nie są idiotami. Nie mogą dłużej utrzymywać w tajemnicy, co dzieje się z ich życiem, kiedy pewnego dnia ujawniaja swą wyższość.

W opowiadaniu "Harrison Bergeron" tak naprawdę jest tylko jedna osoba myśląca tylko o sobie. Harrison Bergeron jest zdolny pokonać każdą przeszkodę, na jaka mógł sie natknąć i nie może przestać myśleć tylko o sobie. Udało mu sie zdobyć jedną osobę, która by za nim podążała, lecz nawet ona w sumie nie myśli sama za siebie. Naśladuje kogoś innego. Harrison Bergeron jest ofiarą własnego egoizmu.

W podanych przykładach widoczne są oczywiste negatywne cechy ludzi w nich przedstawionych. Utwór Trouta Teraz można to ujawnić powoduje u Hoovera, a może i u innych, że wierzą oni, że sa jedynymi ludźmi na świecie posiadającymi wolna wolę. Hoover w rezultacie rani wielu ludzi, w tym samego siebie. Kończy on w dzielnicy nędzy, po tym jak wszyscy poszkodowani w rezultacie jego wystąpienia wystąpili na drogę sądową (Lundquist 59). Rodzeństwo Swain kończy się na rozdzieleniu, po tym jak ujawnia się, że nie sa oni nienormalni i myślą jak normalni ludzie. Harrison Bergeron zabija się gestem wolnego człowieka, w świecie, na którym ludzie są tylko zaprogramowanymi maszynami.

W myśleniu Vonneguta wiele razy daje się wyczuć sposób myślenia, jakby był on jedyną osoba posiadającą wolną wolę. W swych utworach często sprawia wrażenie, że nie zależy mu na uczuciach innych ludzi. Naturalnie nie martwi się również, co ludzie myśla o nim. Przez jego myśli przetaczały się złudzenie, że jest jedyną osobą z wolną wolą na Ziemi (Schatt 61). Wyrażał się również, że w jego utworach nie ma świętości, gdy mówię o sobie, lub jakiejkolwiek ludzkiej istocie, ponieważ wszyscy jesteśmy maszynami (Schatt 109).

W Śniadaniu Mistrzów Vonnegut ukazuje samego siebie. Pozwala sobie zaistnieć tak, jak innym postaciom z powieści. Zdarzenia z życia osobistego i stan w jakim go zostawili, przyczynił się do jego osobistego udziału w powieści. (Reed 156). Jest on jedyną osobą z prawdziwie wolną wolą. Kontroluje wszystko, co dzieje się w utworze. Wyjaśnia on, że każda postać w utworze faktycznie jest marionetką, która ma ułatwić realizację jego zamierzeń. Kiedy kelner chciał wyrzucić go z baru, skometował to tylko: Nie martwiłem się o to, że wyrzuci mnie z baru. W końcu to ja go stworzyłem. (Vonnegut, Breakfast of Champions, 202).

W dużej części książek, w których pokazuje się Vonnegut, można go z łatwością rozpoznać po jednym wymawianym słowie, "schizofrenia." Jedynym sposobem, w jaki pozwala działać swoim bohaterom jest schizofreniczny. Ponieważ w oczywistej paraleli pomiędzy nim i bohaterami jego powieści, przyznaje się on do czasowych skłonności ku schizofreni (Lundquist 58).

Vonnegut jest obecny we wszystkich jego utworach. Wszystko, co napisał oparte jest na jego własnych doświadczeniach i o tym, jak sobie z nimi poradził. Konsekwentnie tworzy przy tym koloryt lokalny z rodzinnego stanu Indiana (Lundquist 4).

Opisane trzy tematy z twórczości Vonneguta nie pozostają bez związku. Odczuwanie przez niego i jego bohaterów odosobnienia rodzi w nich potrzebę znalezienia bratniej duszy, a przy tym przeświadczenie o własnej wielkości, spowodowane schizofrenią. Akcja jego powieści zawsze zwraca się w stronę osamotnienia, które jest centralnym punktem jego opowieści.

Powyższe tematy są paralelne do jego własnego życia. Tak, jak wielu jego bohaterów, doświadczył on równiez odosobnienia, schizofrenii oraz poszukiwań bratniej duszy. Jak żaden autor, Vonnegut jest obecny w swych utworach, choć nie jest on pierwszym pisarzem, który osnuwa swe powieści na kanwie swego życia.


-----------------------
Cytowane prace:

  • Carpenter, Tim. 1995. Vonnegut Returns to "Ordinary" People. Lawrence Journal-World 10 Feb. 1995: B1.
  • Klinkowitz, Jerome. "1977. Vonnegut in America." Klinkowitz and Lawler 7-36.
  • Klinkowitz, Jerome and Donald L. Lawler, ed. 1977. Vonnegut in America. New York: Dell,
  • Lundquist, James. 1977. Kurt Vonnegut. New York: Frederick Ungar.
  • Reed, Peter J. 1977. "The Later Vonnegut." Klinkowitz and Lawler 150-186.
  • Schatt, Stanley. 1976. Kurt Vonnegut, Jr. Boston: Twayne,
  • Vonnegut, Kurt. 1973. Breakfast of Champions. New York: Dell.
  • _____. 1976. Slapstick. New York: Dell.
  • _____. 1991. Fates Worse Than Death: An Autobiographical Collage. New York: Berkley.


Tłumaczenie:
Joanna Iwanicka, Krzysztof Sucherek


Skrzynka Asi Skrzynka Krzysia

Wszelkie pochwały, peany i zachwyty, a także propozycje współpracy prosimy zamieszczać w Księdze Gości lub przesyłać bezpośrednio do Aśki lub Krzyśka.

Strona Główna   Powrót